- Kategori
- Dil Eğitimi
Belirtme Öbekleri - 2
Selçuk/ İzmir, Arkeoloji Müzesi, Anadolu Uygarlığı
- AD DURUM EKLERİ
Kuşlar uçup uzaklaştı. eksiz
Kuşları , yeşillikleri göremeyeceksiniz. -i
Benden hikayesi. -den
Gökyüzünde kuşlar yok artık. -de
Makine insanın maddeye şekil vermesidir. –e
-i : belirtme (etkilenme)
-den : çıkma (ayrılma)
- de : kalma (bulunma)
- e : yönelme
Yukarıdaki örnek tümcelerde koyu yazılan sözcüklerin yüklemle olan ilişkisinden dolayı bazı ekler “-i, -den, -de, -e” aldıklarını görüyoruz. Adların yüklemle olan bu ilişkisi nedeniyle değişik biçimler almasına ad durumu ya da ad çekimi denir.
Örnek tümcelerin karşısında gösterdiğimiz ekler adın aldığı ektir. Ad durumu bu eklerle adlandırılır.
- AD DURUM EKLERİNDE KAYMA
Ad durumlarıyla ilgili özel durumlar bulunmaktadır.Bunları örnekler üzerinde görelim:
Adlarda İyelik
Öğretmeni onu çok seviyor
-i (-ı, -u, -ü)
-im( -ım, -um, -üm )
-in ( -ın, -un, ün)
-imiz (-ımız, -umuz, -ümüz)
-iniz (- ınız, - unuz, - ünüz)
- leri (- ları)
öğretmen-i / -im / n-in / -imiz / -leri ekleri ad sonuna gelip kime ait olduğunu bildirir. Bu eklere iyelik (sahiplik) eki denir.
“Onun öğretmeni” ad tamlamasında öğretmen-i, “-i” iyelik ekidir “ Ad tamlamasında belirten (onun) düşmüş.
“ – İ ” EKİ
Öğretmen-i arıyorum
Tümcede “öğretmen-i” sözcüğündeki “-i” adın belirtme durumu ekidir.
İyelik ve durum ekini “-i” birbirine karıştırımamak gerekir.Bunu karışrırmamak için iyelik eki alan sözcüğe “kimin” sorusu sorulduğunda “onun” yanıtı alınır. Durum eki tamlama oluşturmaz, “kimin” sorusuna yanıt vermez,“onun” sözcüğüyle tamlama oluşturmaz.
Örnekler,
“-i” durum eki
Evin çatısı, Bugünün işi yarına kalmaz.
“-i” iyelik eki
(onun) Çantası çok güzel.
(onun) Gözleri masmaviydi.
“-i” yapım eki
Sayı say.
“say-” eylem, “say-ı” ad
“ - DEN ” EKİ
Evden ayrıldı. ( Adın “–den “ durum eki )
Bana içten davrandı. ( “ - den / -ten ” yapım eki, sözcüğe candan, samimi anlamı katmıştır. )
Sudan nedenler uydurma. ( “ –den / - dan ” yapım eki )
Sıradan olaylar bunlar. ( “- den / - dan ” yapım eki )
“ - DE ” EKİ
Evde tek başına yaşıyor ( “ – de ” durum eki )
Yerinde otur. ( “ – de ” durum eki )
Yerinde konuştu. ( “ – de ” yapım eki, sözcüğe uygun olan anlamı katmış )
“ – E ” EKİ
Bu kitabı Oya’ya aldım. ( “ – e / - a ” durum eki )
Konuşmalara kulak veriniz. ( “ –e / - a ” durum eki )
Sınavın bitmesine az süre kaldı. ( “ – e ” yapım eki, sür- : eylem, sür-e : a
Birinci, ikinci tekil kişi adılı “ben, sen” adın “-e” durum ekini aldığında sözcük tabanındaki ünlü kalınlaşır.
ben-e : bana
sen-e : sana
Adın durum eklerini “ – i, -e, -de, -den “ yapım ekleriyle karıştırmamalıyız.
- AD DURUM EKLERİNİN ESKİ BİÇİMLERİ
Belirtme Ad Durum Eki ( - i )
“.... az budunuğ öküş kıldım.”
Az ulusu çok kıldım.
Göktürk Yazıtları
“- uğ (-iğ) ekinin bugünkü karşılığı belirtme durum eki olan “-i ” dir.
“Taşığ ısrumasa öpmiş kerek.”
Taşı ısırmayan öpmeli.
Sav (Atasözü)
Yönelme Ad Durumu Eki ( - e )
“.... kimke ilig kazganur
Kim ile kazanıyorum?
Göktürk Yazıtları
Yıgaç uçunga yil tegir
Körklüg kişige söz gelir.
Ağacın ucuna yel değer
Güzel kişiye söz gelir.
Sav (Atasözü)
Yukarıdaki örneklerde:
kim-ke: kim-e
uçun-ga : ucu- (n) a
kişi- ge : kişi-(y) e
Adın yönelme durum eki “-e ”, Eski Türkçe (Göktürkçe,Uygurca) metinlerde “-ge / -ke” biçimindeydi.
Çıkma Ad Durum Eki ( - den )
Kişi alası içtin, yılkı alası taştın
Kişi in iyisi içten, atın iyisi dıştan
Sav (Atasözü)
içtin : içten (içinde)
taştın : dıştan (dışında)
Örneklerde çıkma eki ünlüsü genişlerken, ünsüz debenzeşme özelliği göstermektedir. “–den”çıkma eki Eski Türkçede “-din / -tin” biçimindeyd
- ADLARIN DİĞER SÖZCÜK TÜRLERİNE KAYMASI
Adlar tümce içinde ad türü dışına kayarak başka ad soylu sözcüklerden biri olabilir.
Okul birincisine ödül verildi.
a
Birinci sınıfta okuyor.
öna
Kırmızı güzel bir renktir.
a
Kırmızı bir kumaş aldım.
öna
Yalnız yaşıyordu o dağ köyünde.
b
Yalnız sen dinledin.
İl
TV izleyebilirsin; yalnız ders çalışırsan.
bağ
Beni ancak yalnız insanlar anlar.
öna
Yalnızların mutsuz olması kaçınılmazdır.
a
Yukarıdaki örneklerde ad; önad, belirteç, ilgeç, bağlaç türünde kullanılmıştır.
Çağla yeşili gözleri vardı.
a
Yalnız benim için bak yeşil yeşil.
b
Ad belirteç türü görevinde kullanılmıştır.
Bilimin bir hizmeti de iyi ile kötüyü göstermesidir.
a a
Ziya Gökalp, İlme Doğru
İyi insan, kötü insan bir olur mu?
öna öna
İyi konuş, kötü davranma.
b b
Ad; önad, belirteç görevinde kullanılmış.
YAPILARINA GÖRE ADLAR
Sözcükler dilimizde üç biçimde bulunuyor:yalın, türemiş, bileşik. Adlar da bu ayırıma uyar.
YALIN AD
Yapım eki almamış addır. Kök durumunda bulunan yalın adların çoğu bir hecelidir: “üç, iş, el, ses, söz” vb.
Bununla birlikte çok heceli yalın adlar da bulunmaktadır. Örneğin, araba, kaburga, karınca, kelebek, kurbağa vb.
- TÜREMİŞ AD
Ada ya da eylem köklerine, gövdelerine yapım eki alarak türetilen adlardır.
Örneğin,
Addan türyen adlar:
yurt-taş, kır-çıl, öz-(e)t, yaş-(ı)t vb.
Eylemden türeyen adlar:
bin- (i)t, giy-si, dur-ak, dal-gıç, süz-geç vb.
- BİLEŞİK AD
Eylem ya da ad soylu birden çok sözcüğün yeni bir anlam ve biçimle oluşturduğu adlardır. Örneğin, anayasa (ad-ad), hanımeli ( ad-ad, belirtisiz ad tamlaması), sivrisinek (önad- ad,önad tamlaması), gecekondu (ad-eylem), biçerdöver (eylem-eylem), Haydarpaşa (ad-unvan), hayhay (yansıma), dalgakıran
(ad-eylemsi), gelişigüzel (geliş-i güzel: iyelik ekli ad öbeği) ve
Bileşik adlar örneklerde görüldüğü gibi dokuz biçimde oluşmaktadır:
1. Ad-ad (belirtisiz ad tamlaması
2. Önad-ad (önad tamlaması
3. Ad-eylem
4. Eylem-eyl
5. Ad-unvan (unvan öbeği
6. Yansıma
7. Ad-eylemsi
8. Eylemsi-ad (iyelikli ad öbeği)
.. AD TÜRLERİ
Ad dış evrende var olan ya da tasarlanabilen nesneleri karşılayan sözcüklerdir. Örneğin, taş,özlem, orman, us … vb.
Adlar, kendi aralarında nesnenin oluşu, ortak ve özel nitelikleri, nicelikleri bakımından dört başlık altında toplanır.
1. Karşıladıkları Nesnelerin Oluşları Bakımından
2. Karşıladıkları Nesnelerin Ortak ve Özel Niteliklerine Göre
3. Adlarda Nicelik
4. Topluluk Adları
- KARŞILADIKLARI NESNELERİN OLUŞLARI BAKIMINDAN
Adlar karşıladıkları nesnelerin özelliklerine göre:
Somut Ad
Dış evrende var olan, duyularla kavranan nesneleri karşılayan adlardır. Örneğin, çiçek, kuş, masa, yel, hava vb.
Soyut Ad
Dış evrende yer tutmayıp tasarlanabilen varlıkları karşılayan adlardır. Örneğin, güzel, özlem, düş, düşünce, umut, iyi, kötü vb.
- KARŞILADIKLARI NESNELERİN ORTAK VE ÖZEL NİTELİKLERİNE GÖRE
Nesnelerin ortak ve ayırıcı özellikleri vardır. Bu özelliklerden dolayı adlar ikiye ayrılır.
Cins AD
Özel Ad
Cins Ad
Bir türün, birçok nesnenin ortak adıdır. Örneğin, Bu kentin sokakları, evleri, insanları sevimlidir. Balık denizde yaşar. Koyu yazılan adlar tanıma uygundur. Yani bir türün ya da nesnenin ortak adıdır. “Balık, inanlar” tür; “kent, sokaklar, evler, deniz” nesnenin ortak adıdır.
Cins adla karşıladığı nesne arasında gerçek bir bağlantı vardır.
Cins adlar, gerçek ve değişmece anlam taşır.
Cins adların anlam kapsamı geniştir, yerine göre tekil, grup adı olur. Örneğin, “çocuk” bir çocuğu anlattığı gibi, bir cinsi de anlatır. “Ay, güneş, dünya” sözcükleri genel olarak tür adı gibi kullanılır.
Özel Ad
Karşıladığı nesneye özel ad olarak verilen addır. Örneğin, Umut, Sevgi, Karadeniz, Türkiye Cumhuriyeti vb.
Özel adlar karşıladığı nesneyi diğerlerinden ayırır.
Özel ad karşıladığı nesneyle çağrışım kurdurmaz. Yani addan dolayı o nesneyi kafamızda canlandıramayız.Nesne somut olarak zihnimizdedir.
Özel adların sözlük anlamları yoktur.
Özel ad genelde somut nesneleri karşıla.r
Özel adın öneminin belirmesi için büyük harfle başlar.
Özel ada gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır. Örneğin, İzmir’e, Ata’m vb.
Özel adların türevleri de büyük harfle başlar, ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Örneğin, Atürkçü, Bayburtlu, Türkçeci vb
- ADLARDA NİCELİK
Ad eksiz olarak tek bir nesneyi karşılar. Ancak “-ler” eki alan adlar birden çok nesneyi karşılar. Örneğin, çizgiler, kitaplar vb.
Örneklerde “-ler” ekinin büyük ünlü uyumuna göre sözcüğe ulandığını görmekteyiz. Bu ekten önce hiçbir işletme ve çekim eki getirilemez. Ancak, “anne-m-ler, hala-m-lar “ gibi kullanımlar özel durumlardır.
elma –lar - (ı)m defter -ler –im el -ler -in
çoğe ie çoğe ie çoğe bten
ad işletme ekleri
“-ler ” eki kimi kez nicelik bildirir.
Örneğin
Senin için al kanlara boyandım
Yağmur ateşler içinde yatıyor.
Hasankeyf sular altında kaldı
Yukarıdaki örneklerde “kanlar (kanın çok oluşu), ateşler (ateşin yüksek oluşu), sular (suyun her yanı kapladığı, çokluk)
“-ler” eki, koyu yazılan sözcüklere abartma anlamı katarak sözcükleri anlamca çoğaltmıştır. Sözcüklerde “-ler” eki bu amaçla kullanılmıştır.
“-ler” eki saygı bildirmek amacıyla da kullanılır.
Örneğin,
Müdür Bey geldiler mi? / Vali Beyler bizi onurlandırdı.
“-ler” eki yapımeki olarak da kullanılır.
Örneğin,
Mehmetler (Mehmet’in ailesi) bize gelecek.
Türkler, Avrupalılar (soy, topluluk)
“Mehmetler, Türkler, Avrupalılar “sözcüğünde “-ler” eki özel durum dışında sözcüğe çoğul anlamı da katmaktadır. Böyle sözcüklere çoğul sözcük denir
Mehmet’ler (Aynı adı taşıyanlar) ayağa kalksın
“-ler” çoğul eki görevinde kullanılmış.
Geceleri kitap okumayı severim.
“geceleri” sözcüğündeki “-ler” eki “her” belgisiz önadının görevini üstlenmiş.Tümceyi şöyle de yazabiliriz:
Her gece kitap okurum.
“-ler” eki “aşağı yukarı, yaklaşık”anlamı da katar.
Örneğin,
O zaman on beş yaşlarındaydım.
“-ler” benzetme amaçlı “gibi kişiler” anlamı katar
Örneğin,
Mustafa Kemal’ler tükenmez.
“-ler” eki almayan sözcükler tekil sözcüklerdir.
Örneğin,
İstanbul Üniversitesi,
Çağdaş Türk Dili
Varlık,
sevgi,
duygu
Ad tamlamalarında belirten, belirtilen öğelerin biri ya da her ikisi çoğul eki alabilir.
Örneğin,
çocuğun oyuncakları
çocuklların oyuncakları,
sanatçıların doğum ve ölüm yıldönümleri
Belirtisiz ad tamlamasında genellikle belirtilen çoğullanır. Çoğul eki belirten ekinden önce gelir.
Örneğin,
öğretim yöntem-ler-i
şiir eleştiri-ler-i
öğrenci ödevleri
Belirtili ad tamalamasında çoğul “-ler” belirten, belirtilen eklerinden önce gelir.
Örneğin,
Çocukların, gençlerin geleceği ülkemizin, ulusumuzun geleceğidir.
- TOPLULUK ADLARI
Adlarda nicelik konusunu işlerken “ler” eki almayan adların tekil olduğunu belirtmiştik. Ancak tekil iken çoğul anlamı veren adlar bulunmaktadır. Bu adlara topluluk adı denir. Örneğin, ordu, öbek, kurul, düzine, takım, halk, meclis, dizi, kongre, ikiz,dördüz, aile, sınıf, demet vb.
Kimi adlar ölçü birimi niteliği taşır, bunlar da topluluk adı olarak değerlendirilir. Örneğin, avuç (bir avuç fındık), sandık (bir sandık limon), kasa (bir kasa üzüm), çuval (üç çuval buğday), demet ( bir demet çiçek), küfe (üç küfe zeytin), sepet (bir sepet elma) vb.
Ayrıca “-z” ekiyle çoğullanan “ikiz, üçüz” vb. adlar da topluluk adı olarak gösterilir.
Kimi topluluk adları ad aktarması (düz değişmece) yoluyla da oluşur. Örneğin, Sınıf ayağa kalk. Kent uyuyor. Vb.
Topluluk adları çoğullanabilir. Örneğin, ordular, kongreler, takımlar vb
ADLARDA KÜÇÜLTME
Adın karşıladığı nesnenin anlamını küçültüp azaltmak ya da küçük göstermek için “-cik, -ceğiz, -cek” eklerinden biri getirilerek küçültme adı yapılır.
Küçültme ekleri sevgi, acıma, aşağılama, küçümseme, azlık anlamları katar.
Örnekler,
Farecik! Nazlıcık, garipçik!
Canı yanıyordu günlerden beri.
Kibardı, incecikti kuyruğu
Boş koydu delikleri
Cahit Külebi
farecik, nazlıcık, incecik : sevgi
garipcik : acıma
Kadın var kadıncık var.
kadıncık : aşağılama, küçümseme
Tepe, tepecik aşıldı köye ulaşmak için.
tepecik : küçültme
Sağlıcakla kalınız.
sağlıcakla: sevgi
çocukcağız : acıma, sevgi
yavrucak : sevgi, acıma
“-cik, -cek ” ekiyle türemiş kimi sözcükler küçültme anlamından sıyrılarak somut varlıklara ad olurlar. Örneğin, gelincik (hayvan adı), bademcik (boğazdaki beze), elmacık (yanakla göz arası), Bulancak, Gölcük (yer adı), kıvırcık (yiyecek adı)
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..