Bizans ve biz

Bizans’ la olan bağlarımız düşündüğümüzden daha çok, sandığımızdan daha fazla Bizanslıyız aslında. Bin yıllık Bizans İmparatorluğunu yok ettiğimizde, farkında olmadan onun yerini biz aldık. Dolayısıyla bugünümüzü anlamamız için onu anlamamız da şart.

Evet, İstanbul’ un, ekonomik bir bunalımın katkısıyla siyasal önemini yitiren eski başkent Roma yerine 330 yılında yeni başkent olarak ortaya çıkması onunladır. Bu dönemden itibaren Boğaz kıyılarındaki eski Megara kolonisi Byzantion üzerinde kurulan bu şehir, tüm dünyanın göz bebeği ve merkezi olmuştur.

Günümüzde bile halen devam etmekte olan Doğu-Batı Avrupa arasındaki ayrımın kökleri Bizans’ın uzun tarihinde yatmaktadır. Bir yandan kölelik sisteminin çöküşü, ticari ilişkilerin verimsizliği, zanaat dallarının yok oluşu, nüfusun azalması, sitelerin zayıflaması ve ilkel tarıma dönüş nedenleriyle her geçen gün güç kaybeden Batı Roma’ya karşı, loncalaşmış zanaatçı yapısı, Mısır gibi ülkelerden gelen karşılıksız buğday alma imtiyazı, İskenderiye ve İskenderun gibi ticaret ve sanayi merkezlerinin gelişimi, doğuyla olan canlı ticaret ve bunun uygun şekilde vergilendirilmesi gibi nedenlerle gücünün zirvesine doğru tırmanan Doğu Roma ve daha kuruluş aşamasında bile 7-9 katlı binalarla
görkemli bir hal alan İstanbul. Tabi yıkım döneminde her şeyin tersine dönmesi ve İstanbul’dan göç eden Bizanslı düşünür ve bilim adamlarının Rönesans ve Reform hareketlerine olan derin katkıları.

İnanılmaz yapısal bir devlet bürokrasisi, entrika ve rüşvetin yaygınlığı yine Bizans’ı anlatır bize. Vergi koşullarının ağırlığından dolayı acımasız zorbalığa mahkûm kalmaktan bıkan insanların mülklerinden kurtulmak için köle olarak satılmaya bile rıza gösterdiğinin hikâyelerini okursunuz Bizans’ta. Günümüzdeki patron kavramının, tüm varlığını güçlü kişilere devrederek onların korumacılığına (patronicium) sığınan küçük toprak sahiplerinin, bu sistemde biraz güvence ve nefes alabilmelerinin yolu olduğunu öğrenirsiniz.

Bizans bürokrasisinin başına buyrukluk ve despotluğuna rağmen, eski demokrasi döneminin bir kalıntısı olarak varlığını koruyan halk inisiyatifini yani deme teşkilatını tanıma fırsatı bulursunuz. Bu siyasal ve toplumsal örgütlenmeler, bir taraftan kentlerdeki mahalle veya yönetim birimlerinin temsilciliğini yapmaktayken, diğer taraftan hipodromda oynanan spor oyunlarının Yeşiller ve Maviler olarak en ateşli taraftar gruplarını oluşturmaktaydılar. Günümüzün futbol çılgınlığından, siyasal örgütlenmelere ve zanaat loncalarına kadar birçok unsurdan
renkler bulursunuz bu yapılanmada.

Bizans’ı anlamadan, günümüz Hıristiyanlığını anlamanız mümkün değildir. Hıristiyanlığın IV. yüzyıldaki kesin zaferinden sonra güç ve önem kazanan yüksek din adamı kadrolarının, bu dönemden itibaren güçlendiğine ve kurumsallaştığına tanık olursunuz. Kölelerin ve azatlıların dini olarak ezilenlerin hareketi olan Hıristiyanlığın bu dönüşümünün gizeminin yattığı yerdir Bizans: “Piskoposlar, onların bağlı olduğu metropolitler ve yine onların bağlı olduğu patrikler; tüm imparatorluğa yayılan ve kendi yerleşik düzenine ve devlet yönetimi kadar karmaşık
ve ağır hiyerarşisine sahip bir yapılaşma ve 381 yılında Roma’nın ardından ikinci sıraya yerleşen İstanbul patrikliği. Tüm hayır işlerini kendi çatısında toplayan ve bu esnada kendisini müminler kitlesinden ayıran üst ruhban sınıfı”.

Bu, Doğu kökenli bu dinin Helenizm üzerindeki zaferinin hikâyesidir ve aynı zamanda Batılılaşarak şekil değiştirmesinin. Güçlerini eskiden mitolojideki Gök-Yer birlikteliğinden ve felsefelerini Platon’dan alan Yunan-Roma egemen sınıfları artık bu birlikteliği Teslis doktrini – hem Tanrı hem de insan doğasını üstünde toplayan İsa’nın kişiliğine tanrısal öz olarak logos düşüncesini de katarak – ve gökyüzü cennetine gitmek için yeryüzü cehennemine ‘alın yazısı olarak’ itaati öğreten ruhbanlıktan alıyorlardı. Tabi tüm bu dönüşümün Aristo yaklaşımını daha
sıcak bulan Doğu tarafından anlaşılmaz kalınması ve İstanbul patriği Nestoriuos’un başını çektiği bir başkaldırıya yol açarak Antakya ve Urfa yörelerinde yaygınlaşması ve insan doğasının İsa’dan bağımsız olduğunu ileri süren günümüz Nesturiliği’nin köklerinin atılması.

Tüm bunların bir uzantısı olarak – felsefenin oldukça özgün ve bağımsız son filozofu yeni Platoncu Proklos’un (412-485) ölümüyle birlikte – İlkçağ dünyasıyla derin ilişki halinde bulunan bağımsız felsefe ile matematik bilimlerinin sonunun gelmesi ve yavaş yavaş Ortaçağ zihniyetinin doğmasına şahit olursunuz bir yandan.

Bir yandan da Avrupalı Hunlar’ın yani Attila’nın hikâyelerini buluruz V. Yüzyıl Bizans’ında. Günümüz Macaristan’ının (Hungary) köklerinin atılımına tanıklık edersiniz. Günümüz Avrupa’sının hukuk sisteminin temel ilkelerini belirlemiş olan ünlü Roma hukukunun kaynağını bulursunuz Bizans’ta. O zamana kadarki eski hukukçuların yasa hükmündeki tüm eserlerini bir külliyatta toplama girişimiyle İustinianos, özel mülkiyete ilişkin tüm sorunları bir sistematiğe sokmuştur.

Aynı zamanda yankısını Mimar Sinan’ın Süleymaniye’sinde bulan Ayasofya’yı ve birçok dev sarnıcı da bu VI. Yüzyıl imparatoruna borçlu olduğumuzu öğrenirisiniz. Dünyanın en güzel kilisesinin yapılması için Trallesli Anthemios ve Miletoslu İsidoros isimli o çağın tüm tekniği ve bilgisiyle donanmış iki mimarı ve on binden fazla insanı görevlendirmişti Iustinianos.

Tabi ki taptaze bir güç olarak dünya sahnesinde yerini almaya başlayan İslam Devletinin yansıması da kendini Bizans’ta gösterir. Ünlü Yarmuk savaşıyla Bizans’ın ağır bir yenilgiye uğraması ve günümüz Suriye, Filistin ve Mısır’ın kaderinin de değişmesi. Bizans tazallümünden bunalan Yahudiler, Samiriyeliler ve monofizit (İsa’nın sadece tanrısal özelliğine inanan bir mezhep) halkın, din konusunda engin hoşgörüye sahip Arapların sunduğu vergi kolaylıklarını da görünce kentlerin kapılarını onlara açmaları ve çoğunluk itibariyle İslamiyet’e geçişleri. Bu hızlı ilerleyişin neticesinde Arapların, Muaviye döneminde denizden ve karadan İstanbul kapılarına ilk defa ulaşması. 5 yıl süren uzun bir
mücadelenin Bizans’a ünlü Rum ateşi teknolojisini (barut benzeri kolay tutuşan ancak suda sönmeyen bir maddenin uzak mesafelere fırlatılması ve düşman gemilerini yakması) sunması ve Arapların emanet olarak Eyüp Sultan’ı bu topraklara bırakması uzun bir masal gibi tınlanır kulaklarınızda.

Ordunun yeniden yapılanması kapsamında gelişimini X. Yüzyılda tamamlayan thema örgütlenmesi – asker gücü, hizmet süresi ve silahlı sayısı, tahsis edilen toprağın büyüklüğüne göre değişen ve babadan oğla miras yoluyla aktarılan askeri kast yapılanması – savunmaya yönelik sunduğu kolaylıklarla bize daha sonra ortaya çıkacak olan tımarlı sipahi yapılanmasını çağrıştırır zihninizin derinliklerinde.

Günümüzde bile kendini yoğun bir şekilde gösteren din-devlet çakışması Bizans tarihinde önemli bir yer teşkil ettiğini görürsünüz. Olağanüstü bir varlığa sahip olan ve sadece ruhları değil, toplumun ekonomisini de istediği gibi yoğuran, vergi konusunda sayısız muafiyetten yararlanan kiliselerin gelişmeleri oranında devleti güçsüz bırakmaları ve buna tepki olarak – gerek İslam’ın, gerekse Hıristiyanlığı ilk saflığına döndürmek isteyen ve ruhbanlığa karşı çıkan ve Bogomiller olarak anılan Pavlusçu akımın etkisiyle – Bizans İmparatorlarının, ikona-kırıcılık görünümü altında manastırların zenginleşmesinde başlıca rolü oynayan nazarlık ve muskaların satışını yasaklamaları ve ikonalara (tasvirlere) ibadeti paganlıkla eş tutan fermanlar yayımlamaları ve ruhban sınıfını darmadağın ederek tüm
varlığına el koymaları.

Papalığın VII. Yüzyıldan itibaren gittikçe güçlenerek sonraki yüzyıllarda Bizans’tan kopuşu ayrı bir inceleme konusu sunar size. 754 yılında II. Stephanus’un, ikona-kırıcı Bizans imparatoru ve Lombardlara karşı çıkarak Roma Dukalığının fiili ve bağımsız hükümdarı olmasıyla birlikte Roma Katolik Kilisesi, Batı Avrupa’yı Ortodoks Yunan ve Müslüman âlemiyle çatışan dev bir siyasal birlik olarak birleştiren merkez olmaya başladı. Öyle ki, 800 yılında III. Leon, Bizans İmparatorları yeniden ikonacılığa ve Ortodoksluğa dönmüş oldukları halde, Doğu’dan
onay almadan kendisini Roma İmparatorluğu’nun tek yasal varisi sayan Charlamagne’ı kutsamıştı ve batıda bir imparatorluğun kurulmuş olması, artık Roma’nın kesin kaybı anlamına gelmekteydi.

Skolâstiğin ana kaynağı da Bizans’tır. Hem Batı Avrupa hem Bizans Ortaçağ skolâstiğinin kurucusu İoannes Damaskenos (ölm. 754), Pege Gnoseos (Bilgi Kaynağı) isimli eseriyle Ortodoks İlahiyatını ilk defa sistemleştirmiş ve kanonik kitapların açık ve kısa yorumlara kavuşmasını sağlamıştır. Büyük ölçüde Aristo’dan yararlanan bu anlayışta bilginin kaynağı ‘tanrısal esin’dir ve felsefe ilahiyatın hizmetçisidir.

Bizans uygarlığının güçlü etkisi İstanbul’un Hazar, Rus, Bulgar, Yahudi, İtalyan, Arap ve Suriyeli kolonilerin barındığı bir dünya ticaret merkezi olarak işlev görmesini sağlamıştır o dönemde. Bu güçlü etki aynı zamanda Bulgarlar ve Slavların Hıristiyanlaşma sürecinin de kaynağıdır IX.- XI. Yüzyıllar arasında. Bizans’ın uçsuz bucaksız doğu topraklarına yaptığı bu güçlü giriş, Bizans’ın Batı Avrupa’nın baskısına karşı ferahlamasında büyük rol oynamıştı.

Ve yüzyıllarca süren çeşitli Türk kolonilerinin ardından Selçuklu Türklerinin tarih sahnesine çıkışı gelir karşınıza. Alparslan’ın Ermenistan’ı fethederek başkenti Ani’ye girmesi, Suriye’nin bazı bölgelerini ele geçirmesi ve bu gelişmeyi engellemek isteyen IV. Romanos Diogenes’in Malazgirt’te kesin bir hezimete uğrayıp esir düşmesi ve esaretten dönüşte gözlerine mil çekilmesi. Ardından senyör topraklarının serfler ve köleler tarafından ekip biçildiği Önasya’nın, köleleri salma karşılığı azat eden Türkler tarafından kısa sürede elde edilmesi ve kuzeyden Meriç ovasından gelen Peçeneklerin ardından Selçukluların da İznik ve Üsküdar’a kadar ulaşmaları.

Bu süreç zarfında özellikle Macaristan’ın Hıristiyanlığı kabulü ve Orta Akdeniz havzasında Arap deniz gücünün çöküşüyle artık edilgenlikten etkenliğe geçen Batı Avrupa’nın doğuya yönelik ticari hamlelerinin artması ve bu ziyaretlerde ticari amaçlarla dinsel motiflerin iç içe geçmesi ve batılı şövalyeler ile tüccarların doğunun zenginlik, kültür ve tekniğine hayran kalmaları. Ancak bu ticari ve dini hamlelerin Türkler tarafından engellenmesi üzerine buna son vermek ve doğuyu doğrudan doğruya fethetmek istemeleri. Tüm bunların üzerine Bizans İmparatorunun yardım çağrısının onun bile beklemediği şekilde geniş bir yankı bulması ve ‘Kutsal Toprakları kâfirlerin elinden kurtarmak’
amacıyla başlayan Haçlı Seferleri kendini gösterir size.

I. Haçlı seferiyle Batılıların doğu tehlikesini savuşturarak imparatorluğu kalkındırmaları ve Urfa, Antakya, Trablusşam ve Kudüs’te feodal Latin devletlerinin doğuşuna tanık olursunuz. Ardından gelen II. ve III. Haçlı seferlerine karşı Selçuklu Türklerinin tüm Avrupa’ya karşı tek başına ayakta durması ise başlı başına bir inceleme konusudur. I. Haçlı Seferiyle Suriye limanlarına yerleşen Venedikliler ve Cenovalılar, ticaretin İstanbul yerine kendi üzerlerinden geçmesini sağlayınca bu, Bizans devletinde hazine açığının artmasına yol açtı. Tabi bununla yetinilmeyip, Türk ve Norman akınları karşısında Venediklilere verilen ‘limanlara gümrüksüz giriş’ gibi imtiyazlar, Bizans’ın
çağlar boyu koruduğu ticari üstünlüğü kaybetmesini sağladı. Bu, bir açıdan sonun başlangıcıydı.

Artık amacını ticari olarak büyük kazanç sağladıkları Mısır yerine doğrudan İstanbul’a diken Venedikliler ve onların IV. Haçlı seferini bu amaçla manipüle etmeleri ve İstanbul’un üç gün boyunca talan edilerek ardından ancak 57 yıllık bir ömür sürebilen bir Latin imparatorluğunun kurulması. Öyle ki Villehardouin bu talanı ‘dünya yaratılalı beri, bir kentten böylesine yüklü bir ganimet elde edilmemişti’ ifadeleriyle dile getirmiştir.

XIII. yüzyılın başlarından yıkılışına kadar ise artık sadece can çekişen bir Bizans vardır karşımızda, öyle ki Bizans’ın son 75 yılı sadece bölgesel bir önem arz eder, Avrupa tarihi açısından önemli bir değer taşımaz. Aslında ömrünün bu kadar dahi uzamasını sağlayan gerek Selçuklular dönemine gerek Osmanlı’nın ilk dönemine damgasını vuran Moğol istilalarıdır.

Nihayet kendi iç birliğini iyice sağlamlaştıran II. Mehmet’in Karadeniz’den İstanbul’a hiçbir yelkenlinin izinsiz geçmemesini sağlamak maksadıyla Anadolu hisarını yaptırması, 1452 sonbaharından itibaren kenti ablukaya alması ve 29 Mayıs 1453’te İstanbul Fatih’i olarak tarihteki yerini alması…

Bin yıldan uzun süren ömrüyle Bizans günümüze dek süren tüm ulusları derinden etkilemiştir. Fatih Sultan Mehmet, üç dinin hamisi olarak Kutsal Kent/Yeni Roma/İstanbul’un yeni sahibiydi. Osmanlı artık bu kültür üzerine devletten imparatorluğa geçişini yapılandırabilecekti. Günümüz Yunanistan’ı doğal olarak kendini Bizans’ın varisi saymaktadır. İlginçtir ama İstanbul’un Müslümanların eline düşmesi ile Çarlık Rusya’sı Moskova’yı Kraliçe Roma ve kendilerini Bizans’ın varisi ilan etmişlerdir.

Aslında biraz dikkatle incelersek, bugün bile Bizans devlet kültür ve geleneğindeki birçok unsurun kendimizde yansımalarını buluruz. Bin yıldır değişmeyen dinamiklerin kaynağını çözümlemek, mucizevî bir şekilde değişmez dediğimiz birçok kronik hastalığın çözülmesini sağlayacaktır.

* Bu yazıyı hazırlarken yararlandığım temel kaynak “M. V. Levçenko’ya” ait “Kuruluşundan Yıkılışına Kadar Bizans Tarihi, Özne Yayınları, Çn: Maide Selen, 1999” isimli kitaptır. Bizans’ın feodalizm, din ve ekonomi tarihi, Sovyet Rusyası bilim adamları tarafından özel bir ilgi alanı ve inceleme konusu olmuştur.

kategoriden rastgele blog getir

Toplam blog: : 72; : 1949
Kayıt tarihi: : 11.10.06

Yazar 1975 Ankara doğumludur. Monterey Postgraduate School / California'da bilgisayar bilimi dalı..

Yılmaz Değirmenci

06 Kasım '06

Bizans ve biz

Yazdığım Kategoriler