MYC

http://blog.milliyet.com.tr/myc

04 Ocak '14

Kategori: Gezi Rehberleri

Dağa kaçtım ~~ Karşıyaka kaleleri 1

Akropol

KARŞIYAKA ÜSTÜNDE İZMİR'İN İLERİ KARAKOLLARI

Gün ışığından en az yararlandığımız yılın bu son günlerinde; yakın çevremizde dolaşıp, gözden kaçmış İlkçağ İzmir’ine ait iki önemli noktaya kısa yürüyüşler yapalım dedik. İlk uğrağımız bugün Karşıyaka’nın mezarlık alanlarının yer aldığı, 19.yy. Batılı gezginlerin haritalarda Meyhaneköy diye andıkları eski Alurca, şimdiki Doğançay Köyü’nün hemen üstünde yer alan Palaia Smyrna’sının (Eski İzmir) Akropol’ü diye bilinen ve bir gözetleme kulesinin izlerinin bulunduğu tepeydi.

Gezi rotalarımız

Turan; Nezaret Yeri'nden İzmir Akropolü'ne bakış

Palaia Smyrna

M.Ö. 11.yy.dan itibaren Orta Yunanistan’dan Trakya ve boğazlar yoluyla Batı Anadolu’ya geçen, daha çok hayvancılık ve tarımla geçimlerini sağlayan Aiollerin, bugünkü Bayraklı Tepekule’de Bornova Çayı’nın hemen kıyısında kentleşme çabaları, Palaia Smyrna’da yeni bir dönemin başlangıcı sayılır. Bölgede yürütülen arkeolojik kazılardan elde edilen bilgiler çerçevesinde, Tepekule’deki yaşamın günümüzden 5000 yıl öncesine ulaştığı anlaşılıyor. Son yıllarda İzmir-Aydın Otoyolu kıyısında yer alan Yeşilova Höyüğü’nde Yrd. Doç. Zafer Derin’in yürüttüğü kazılardan elde edilen bulgular⁽¹⁾ ise, İzmir’in tarihini günümüzden 8500 yıl öncesine götürüyor. Yine Zafer Derin Hoca’nın bugünkü Homeros Vadisi’nin üst düzleminde yer alan ve Bornova Çayı’nın belki de içinden çıktığı İkiz Göller civarında; talandan kurtarılmak üzere tescil ettirdiği prehistorik höyük de Yeşilova Höyüğü’nden daha genç bir yerleşimi işaret ediyor. Kimi araştırmacılar da, efsanevi Kral Tantalos’un kenti Tantalis’in de aynı bölgede yer aldığını belirtiyorlar. Kim ne derse desin; bir gerçek var ki, Yamanlar Dağı’nın eteklerinde uzanan bu coğrafya İzmir’in kadim tarihi ile son derece ilişkili bir alanı işaret ediyor.

Akropole tırmanırken muhtemelen avına doğru bir dalış anında önündeki dikenli teli fark edemeyen atmacanın hali

Tepekule’deki Eski İzmir, kendisi için travma niteliğinde üç büyük saldırı ile karşı karşıya kalır. M.Ö. 650’lerde Kimmerler, M.Ö. 600 yıllarında Alyattes komutasında Lidyalılar ve en son M.Ö. 546’da Persler İzmir’e saldırırlar. Kenti talan etmeye yönelik Kimmerler’in saldırısından sonra büyük bir kaygıya kapılan Smyrna kentinin çevresi bugün kazılarla bazı parçaları gün yüzüne çıkarılmış olan surlarla çevrilir. Bu ve daha sonraki dönemlerde kenti saran bu korkular, kentin arka dünyası Yamanlar üzerinden gelebilecek yeni baskın ve saldırılara karşı, küçük kaleler ve gözetleme kuleleri ile karşı koymaya ve saldırıları önceden haber alarak savuşturmaya çalışır.

Akropol yolunda Yamanlar'ın yılkı atları

Kentin Pers saldırısı sonrasında yakılıp yıkılması ve talan edilmesi, İlkçağ’da Batı Anadolu’nun kıyısında bütün yağmacıların iştahını kabartacak ölçüde ticaretle zenginleşen ekonomisinin bir anda sönüp yok olmasına ve Büyük İskender’in M.Ö. 333’de Anadolu Seferi sırasında bölgeye uğramasına dek büyük bir sessizliğe gömülmesine yol açacaktır. Bugün Yamanlar Dağı’nın Güney ve Kuzey yüzünde yer alan küçük yerleşimlerin izleri, bize belki de o büyük sessizliğin şifrelerini sunmaktadır. Bugünkü Doğançay’ın üstünde; Kocabahçe diye bilinen mevkide olduğu söylenen Aşağı ve Yukarı Mormonda yerleşimleri, dağın öbür yüzündeki dev bir kayanın dibinde Melanpagos, bugünkü Emiralem civarındaki Herakleia ve Palaudis; George Bean ve Prof. Ersin Döğer’in tespiti olan sınır taşları sayesinde, Yamanlar Dağı üzerindeki yerleşimlerden haber alınanları arasında yer almaktadır.

Akropol Tepesi'ne bakış

Gerek Palaia Smyrna’nın savunma sistemi içinde yer alan ve gerekse kentin talan saldırılarına uğradığı travma dönemlerinde halkın sığındığı alanlar olarak Yamanlar Dağı’nın bu ileri karakolları; bugünkü Sancaklı Köyü’nün üstünde Adatepe’deki Sancaklı Kale⁽²⁾, Örnekköy Mezarlığı ile bütünleşmiş durumda ve hemen onun alt düzleminde yer alan Mezarlık Kale yada George Bean’in isimlendirmesiyle Yamanlar Yolu Kalesi, Bayraklı’dan Karşıyaka’ya giden karayolu üstünde; Turan civarında İzmir-Karşıyaka geçişine hakim bir konumdaki Gözetleme Mevkii (FelsWarte) ve sonuncusu Bayraklı-Karşıyaka geçişini kontrol eden ve askeri tesislerin hemen üstünde yer alan İzmir Akropolü veya Büyük Kale’dir. Bunlara ek olarak, Doğancay’ın üstünde; bir su kaynağının yanında yer alan Çobanpınarı Kulesi ve Bayraklı gecekondularının en üstünde ve onların arasında kalmış Küçük Kale de bu savunma sistemi içinde kabul edilen yapı kalıntıları içinde sayılmaktadır.

Akropol yolunda çam ağaçları

Eski Alurca yada şimdiki Doğançay

Karşıyaka’nın arka dünyasında Yamanlar Dağı’nın eteklerinde yer alan Doğançay’ı, çocukluğumuzda Karşıyaka İstasyonu civarında sepetleri içinde buz gibi bardacıklarını, saplarındaki yeşile gömülmüş mis gibi kokularıyla domateslerini satmaya çalışan başı turuncu renkli tartamaklı köylülerinden hatırlıyorum. 1970’lerden itibaren Doğu’dan ve Orta Anadolu’dan kente yönelen göçlerden epey bir pay alan köyün Karşıyaka’ya doğru uzanan Güney ucuna; bu nedenle eski dokusuyla pek de uyuşmayan yeni mahalleler eklemlenmiş durumda. Köyün bu yakasında yer alan ve son yıllarda yapılan camisiyle de belirginleşen farklı doku, daha çok Karşıyaka’nın hemen üstünde gelişen gecekondu mahallelerini andırıyor.

Sisler altında Doğançay Köyü

Eski Doğançay ile yüz yüze gelmek isterseniz, köyün ana aksını oluşturan caddeden Kuzeye doğru yönelmeniz gerekiyor. Beyaz badanalı evlerin arasından kıvrılarak yukarıya doğru çıkan daracık sokaklardan biri sizi bir anda genişçe bir meydana ulaştırıyor. Meydanda yer alan bir çınar ağacının dibindeki küçük şirin kahvehanede biraz soluklanmak, bir bardak çay eşliğinde kahvedekilerle sohbete dalmak ve sonra yine daralan sokaklarda ilerleyerek köyün temiz ve bakımlı evlerinin önünden geçmek, Doğançay hakkında küçük bir fikir verebilir size.

Konyalıların toklu başı diye tanımladıkları ot

Bizim rotamız ise, Doğançay’ın güneyinde yer alan gecekondu mahallesi içinden geçerek, İzmir Körfezi’ne bir hörgüç gibi uzanan İzmir Akropolü’ne doğru; yani Büyük Kale…

Akropol'den Doğançay'a doğru

İzmir Akropolü yada Büyük Kale

Tepeye doğru, evlerin bittiği boş bir alandan, küçük bir dere yatağı haline dönüşmüş bir kazı hattını takip ederek tırmanıyoruz. Oldukça dik bir eğimle devam eden yürüyüşümüz, ilk başta bizi oldukça zorluyor. Çevremizde sürülerini otlatan çobanlar var. Arkamızda Doğançay Köyü ve hemen üzerinde uzanan Kocabahçe’nin tarımsal alanları… Kuzey Güney ekseninde körfeze doğru uzanan sırta ulaşınca Gümüşpala Mahallesi’ne doğru inen bir şose ile karşılaştık. Konyalı olduğunu öğrendiğimiz motosikletli bir yaşlı amca, kekik ve “toklu başı” adını verdikleri bir otu topluyordu. Ot, baharda sarı renkli, papatyaya benzer iri çiçekleri olan bir bitki imiş ve börekte, kavurmada kullanılırmış. Amcanın anlattığına göre, bu otla yapılan böreğin tadına doyum olmazmış. Bir süre Konyalı amca ile lafladıktan sonra, yolun iki yakasına dikili çam ağaçlarının arasından yolu takip ederek tepeye doğru tırmandık.

Akropol'ün en gösterişli yapı malzemesi; lento

Akropol'de andezit yapı taşları

Kale girişinde basamak temelleri

Akropol'ün sarnıç

Son derece kayalık arazide yolun bittiği noktada, şimdi bir telefon baz istasyonunun dikili olduğu tepenin üstünde Büyük Kale’den kalan yapı malzemelerini fark ettik. Andezit kayalardan elde edilmiş kesme taşlardan en dikkate değeri, hemen giriş kapısına denk gelen konumda kuzeye bakan bir lento idi. Yığma yapılarda pencere ve kapıların üstünde bir kiriş gibi yükü karşılayan bir yapı malzemesi olan lentolardan biri bugüne ulaşabilmişti. Kuzey yönünden kaleye birkaç basamakla çıkılan bir giriş mevcut. Kale, aslında bir gözetleme mekânı olarak dikkat çekiyor. En tepedeki kulenin içi oldukça küçük bir alanı tanımlıyor. Kuzey doğu yönünde bir duvar parçası, kuzeye doğru içi şimdi taşlarla dolu bir sarnıç, kimi oda bölmeleri olduğunu ele veren temel izleri ve etrafa saçılmış çok sayıda andezit kesme taştan yapı malzemesi dikkat çekiyor. Definecilerin açtığı bizim sayabildiğimiz üç büyük çukur da bunlara ilave olarak manzaranın vazgeçilmez unsurları nedense. Baz istasyonu üzerinde bir de kamera sistemi kurulmuş; ama definecileri bu tür önlemler bile durduramıyor olmalı ki, çukurlar pek taze…

Bir çukur içinde mükemmel kesme taştan yapı taşları

Büyük Kale yada İzmir Akropolü, Eski İzmir’in savunmasında önemli bir rol üstlenmiş olmalı. Büyük bir kaya kütlesi üzerine oturtulmuş surlar içindeki alanda belki küçük bir garnizon görev yapmaktaydı. M.Ö. 7.yy.dan itibaren M.Ö. 4.yy.a dek bu savunma sisteminden yararlanılmış olmalı. Büyük İskender sonrası İzmir’in Kadifekale ve eteklerine taşınması, kentin savunma sorununu farklı bir mecraya taşımış ve kent, bu kez denizden başlayarak Kadifekale’ye doğru bir başka sur sistemi ile çevrilmiş.

Akropolün Doğu yönünde duvar izleri

Akropol'den İzmir Körfezi ve Altınyol'a doğru bakış

Akropol'den Karşıyaka yönünde körfeze bakış; kirlilik ve sis birlikte

İzmir Körfezi’ni en hâkim noktadan seyretmenin ayrı bir keyfi var mutlaka; ama bugün uzun süredir devam eden alçak basınç alanının etkisiyle şehrin üstüne çöken kirli havayla karışık sis ne yazık ki görüş kalitesini oldukça düşürmüş durumda. Ama biz yine de Akropol’den sis altındaki İzmir’i fotoğrafladık. Aşağılarda fark edilen ve son yıllarda mantar gibi biten Bayraklı-Bornova eksenindeki gökdelenler, rant çevrelerinin bu güzelim kentin gelişim yönünü nereye doğru çevirdiklerini açıkça gösteriyor. Önümüzdeki 10 yıl içinde bu civardaki önü alınamaz şekilde artan gökdelen patlamasıyla kentin yaşam alanlarının nasıl nefes alıp verebileceği çok kuşkulu hale gelecek. Ama toplumsal yaşamın bu kadar daraltılmış bir koridorda manevra alanları aradığı bir ülkede, ne yazık ki çok da fazla bir seçenek kalmıyor.

İzmir Akropolü'ndeyiz; arkamızda Körfez...

Dipnotlar:

(1) Yeşilova Höyüğü için bkz. http://yesilova.ege.edu.tr/

(2) Yamanlar Dağı üzerindeki savunma sisteminin en önemli unsurlarından olan Sancaklı Kale için bkz. http://dagakactim.blogspot.com/2012/02/aiol-bolgesinde-kalelerin-izinde.html

(3) Tanımlama Arkeolog Şükrü Tül’den alınmıştır.

Devam edecek

Yazı ve fotoğrafların tamamı için: http://dagakactim.blogspot.com/2013/12/normal-0-21-false-false-false-tr-x-none.html

Yazan : İbrahim Fidanoğlu

Fotoğraflayan: M.YC ve İ.F

kategoriden rastgele blog getir

Toplam blog: : 140; : 882
Kayıt tarihi: : 02.09.12

Ben ve iki eski dostum; bilgi dağarcığımızı doldurabilmek ve şehrin keşmekeşinden uzaklaşab..

MYC

04 Ocak '14

Dağa kaçtım ~~ Karşıyaka kaleleri 1

Yazdığım Kategoriler