- Kategori
- Kültür - Sanat
Devrek bastonu
( Kızılcık dalının en zarif hali)
Yürürken dayanmaya yarayan, ağaç veya metalden yapılan araca ve denizcilikte geminin baş tarafında, yatık direğin dışarıya uzanan parçasına baston denir (TDK). Benim sizlerle paylaşmak istediğim ise; bastonun ne gemicilikte kullanılan hali ne de sadece yürürken dayanmayan yarayan basit bir dal/ağaç betimlemesidir. Devrekli ustaların ellerinde her biri sanat eserine dönüşen bastonlardır anlatmak istediğim.
Bastonu sıradan olmaktan çıkarıp, sanat eserine dönüştürüyor devrekli baston ustaları. Her bir kızılcık dalı en zarif hale dönüşüyor ustaların elinde. İnsanlara uzun ve sağlıklı bir yaşam armağan ediyorlar. Sizce baston yalnızca yaşlı ve güçsüzler için midir? Aslında Baston üzerinde ki yılan motifi ve anadolu motifleri ile güçsüzlük değil tam tersi estetik, güçlülük ve sağlık simgesine dönüşüyor. Her evde kesinlikle bir bastona ihtiyaç var. Bu yazıyı okuduktan sonra, eminim sizde benim gibi bir baston edinmek isteyeceksiniz. Sanatsal özellikte bir bastona sahip olmaya kimin itirazı olabilir ki?
Önce, tarihin derinliklerinde, kısa bir gezinti yapalım; Dinler tarihinde, mitolojilerde asa ve baston’dan çokça söz edilir. Asa, birçok kültürde “güç ve iktidar” sembolüdür. Cennet bahçesinde Hz. Âdem’e verilen, ondan Nuh peygambere, daha sonra Hz.İbrahim, İsak ve Yakup’a iletilen Asa ile ilgili anlatılar, Hz.Musa’ya kadar uzanmaktadır.
Topkapı sarayının kutsal emanetler bölümünde, bir vitrin içinde Hz.Musa’nın Asası sergilenmektedir. Hz.Musa’nın asasının mucize yaratma gücü olduğu ve İsrailoğullarını firavun gazabından bu asanın mucizevi gücü ile kurtardığı bilinir. Anlatılara göre, İsrailoğulları Kızıldenize ulaştığında Hz.Musa asa’sını suya vurur ve ardından deniz on iki yola ayrılır. Bu yollardan yürüyerek geçen Musa’nın kavmi, kara’ya ulaşır ve kurtulur. Bir diğer anlamlı bilgi ise Hz Musa’nın peygamberliği ’ne ilişkindir. Kuran’ın Taha Suresinin 17.-24.ayetlerinde, Musa’nın elinde ki asanın Hıra dağında tanrı tarafından önce yılana ve ardından tekrar asa ’ya dönüştürüldüğüne dair bilgidir. İslamiyet’te Hz. Muhammed’inde “Anaze” adlı bir asası olduğu bilinmektedir.
Bu arada, Antik çağlarda Yunan vazolarında bastona dayanmış figürlere yer verildiğini, mitoloji tanrılarının ellerinde mutlaka bir asa ya da bastonun bulunduğunu, eski Mısırda ise asanın dini, siyasi ve idari güç simgesi olarak kabul edildiğini, Çin’de insanların yeni yıla girerken kötü ruhları kovmak için baston salladıklarını biliyor muydunuz?
Eski çağlarda dini veya iktidar gücü olarak kabul edilen ve yüzyıllardır varlığını sürdüren asa ve bastonlar XV.yüzyılda Avrupa’da yaygın şekilde kullanılır. Gül ağacı, abanoz ağacı, kızılcık ağacından yapılan bastonlar süs eşyası olarak çok rağbet görür. XV-XVI.yüzyıl da bastonların baş kısımlarına değerli taşlarla ve ağaç oymalar eklenerek zengin bir görünüm verilir. Yüksek ökçeli ayakkabı giyen kadınların düşmesini önlemek maksadıyla da kadınlara özgü bastonlar yapılır.
Osmanlı imparatorluğunda ise baston, batılılaşma hareketinin bir unsuru olarak kabul görülür uzun yıllar. Sultan II.Mahmut baston kullanan ilk padişah, Sultan 2.Abdulhamit ise saray marangozhanesinde baston imal eden osmalı padişahıdır. Bir davette kendi eliyle yapmış olduğu bastonları savaşta ayaklarından yaralanmış gazilere verdiği bilinir.
XIX.Yüzyıla gelinceye kadar, Osmanlıda iyice yaygınlaşan baston kullanımı, artık sınıfları tanımlayan bir objedir. Baston, yaş icabı veya herhangi bir ihtiyaç nedeniyle kullanılan bir dayanak olmaktan çıkar, kullananı ayak takımından ayıran bir işaret olur. Genç, yaşlı bütün memurlar baston kullanmaya başlar. Baston kullanımı şıklık ve batılılık icabıdır. Baston aynı dönemde şarkılara ve kantolara dahi girer. II.dünya savaşının ardından, İstanbullu gençler arasında bambu kamış bastonlar revaçta olsa dahi, bu durum çok uzun devam etmez. İstanbul’un baston modası Avrupa’dan temin edilen bastonlarla karşılanır. Baston atölyeleri kurulmaz. Baston modasının sona ermesiyle baston satan dükkanlar da birer birer kapanır.
Türkiye topraklarında baston ilk kez ne zaman ve nerde yapılagelmiştir? Buna ilişkin tarihsel bilgiler biraz çelişkili olsa da, Kültür ve tarih araştırmacıları tarafından, baston kelimesinin yer aldığı ilk yazılı belgenin 1833 tarihli “Kastamonu Salnamesi (yıllık)” olduğu, Salname de elişi yapımı ürünlerin yanında kızılcık dalından yapılan bastondan bahsedildiği ifade edilir. Belirtilen bir diğer bilgi ise I.Dünya savaşına denk düşmektedir. Bu dönemde Mısırda İngilizlere esir düşen Devrekli Ali Ziya Efendinin İngiliz subaylarının kullandığı bastonlar dikkatini çeker. Savaş bitip memleketine döndüğünde Devrek halkına bu bastonlardan övgü ile söz eder. Yaşlıların dayanak olarak kullandığı baston, Devrek halkının gözünde artık basit ve sıradan bir araç değildir. Farklı bir anlama ve değere sahiptir. Devrek’te baston imalatı başlar ve Devrekli ustalar sahip oldukları Anadolu kültürünü bastonlarına yansıtırlar. Babadan oğula, ustadan çırağa geçen baston yapımı gözde bir meslek haline gelir.
Reşat Nuri Güntekin’in Yaprak Dökümü, Peyami Safa’nın Cananı, Yakup Kadri Kara Osmanoğlu’nun Bir sürgün adlı yapıtlarında da ifade bulduğu gibi, insanların fes, şapka, tozluk vedürbün gibi yanlarından hiçbir zaman ayıramadıkları çok özel bir aksesuardır baston. Baston, dayanma, güç alma ve tutunma nesnesi olma dışında, bazen bir aksesuar, bazen ucuna takılan bir kömür kalemiyle bir resim çizme aracı, bazen de bir dövüş aracı olarak İnsanların yaşam alanı içine girmiştir. Son yıllarda ise dostlara uzun ömür dilemenin en güzel yoludur.
Kurtuluş savaşının ardından yaşanan ekonomik zorluklar, Devrek bastonculuğunu da olumsuz etkiler. Ustalar geçimlerini temin edemez hale gelir ve başka işlere yönelirler. Çırak yetiştirme dönemi sona erer. Gelecek nesillere aktarılması gereken baston yapımı sekteye uğrar. Bu durum 1980’li yılların başında Devrekli Münteka Çelebinin Baston imalatına başlamasına kadar sürer. Çelebi usta, bastonun makûs talihini yener. Alışılmış motifler yerine farklı ve özgün motifli bastonlar üretmeye başlar.
Baston yapımına gönül veren çelebi ailesi.
Bir çok iş yaptıktan sonra çevresinin de teşvikiyle özellikle büyük bir merak ve sevgi ile bastonculuğa yönelen Münteka Çelebi Ustanın yeni motifler üreterek yaptığı bastonlar; Türkiye de başta Kenan Evren, Süleyman Demirel, Turgut Özal, Erdal İnönü olmak üzere siyaset ve sanat camiasına, ABD başkanları George Bush ve Ronald Reaga’a, İngiltere eski Başbakanı Margaret Thatcher’a, Rusya eski Devlet Başkanı Mihail Gorbaçov’a, Pakistan’ın merhum Devlet Başkanı Ziya Ül Hak’a, Pakistan’ın eski Başbakanı Butto’ya, KKTC 1. Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş ve KKTC eski Başbakanı Derviş Eroğlu’na hediyelik olarak verilir ve böylece Devrek bastonu dünyada da tanınmaya başlar. Münteka Çelebi ustanın 1980’li yıllarda başlattığı baston yapım işi, 1994 yılına kadar sürer.
Münteka Çelebinin vefatının ardından oğlu avukat Rüştü Çelebi babasının işini devralır. Babasının özverili çabaları neticesinde ünü yurt içi ve yurt dışında duyulan çelebi bastonları, artık oğluna emanettir. Rüştü Çelebi Avukatlık mesleği yerine baston imalatı işini tercih etmesini ise bir gazeteye verdiği söyleşide, şu sözlerle ifade eder “Avukatlıkta para kazanıyordum, baston yapımından ise dost kazanıyorum” . Yurt dışında İngiltere Veliaht Prensi Charles'a hediye edilen kızılcık ağacı üzerine ilçenin yöresel özelliklerinin işlendiği 925 ayar gümüş saplı baston, 45 günde çelebi baston atölyesinde hazırlanır. Devrek bastonun tarihinde ÇELEBİ BASTONLARININ yeri çok ayrı ve özeldir. Rüştü Çelebinin vefatının ardından ise emekli öğretmen Rüveyda Çelebi baba yadigarı imalat atölyesini ayakta tutabilmek için özverili bir çabanın içindedir.
Gelelim Baston imalatının püf noktalarına;
Ustaların anlatılarına göre, Baston yapımı bilgi ve becerinin yanı sıra büyük sabır ister. Baston ustaları, Karabük ilinin Yenice ilçesi ile Bolunun Mengen ilçesi arasındaki 70 km’lik bir orman sınırında yetişen kızılcık ağacının, Devrek bastonu yapımına uygun olduğunu belirtirler.
Öncelikle dyanıklı ve esnek bir ağaç olan kızılcık ağacı kesilir, Aralık ve Şubat aylarında suyu çekilen kızılcığın dalları ayıklanır ve elde edilen parçalar bir yıl bekletilir. Ekmek fırınlarında eğrilikleri düzeltilen dallar tornadan geçirilir ve bastona verilecek şekil belirlenir. Ardından testere ile üzerinde yivler açılır, eğe yardımı ile sistire, zımpara işlemleri yapılarak desen ve figürler ortaya çıkarılır.
Devrek bastonunun gövdesi kızılcık, sapı ise ceviz ağacındandır. Sapa işlenen biçim ise, genellikle bir ağaca helezon biçiminde dolanmış, başları sap kısmına doğru olan iki yılandır. Sap, genellikle klasik yarım yuvarlak biçimdedir. Ayrıca yılan, atmaca, ördek, atbaşı, keçi ayağı, manda boynuzu şeklinde saplar da yapılır. Saplarda sedef, gümüş, kemik ve değerli taşlarda süs olarak kullanılmaktadır. Devrek bastonunun gövde boyası kezzapla, desen ve motifleri çini mürekkebi ve dağlama yöntemi ile işlenir.
Kızılcık ağacının bu en zarif halini, elinizin altında bulundurmak istemez misiniz?
“Baston her yerde bastondur; üzerinde sanat eseri varsa o Devrek Bastonu’dur. Devrek bastonu , bir sevgi , bir duyarlılık, bir aşk mahsulüdür.” der, usta Münteka Çelebi.
Usta’ya göre; “ Sevdiklerinize baston hediye etmek, uzun ömür dilemenin bir başka yoludur.”
Kaynaklar:
- Toplam blog
- : 4
- : 2488
- Kayıt tarihi
- : 04.06.12
Ziraat Yüksek Mühendisiyim. 1985-2016 yılları arasında çay sektöründe çalıştım. ..