- Kategori
- Kültür - Sanat
Kültüre Adanmış Bir Hayat: Osman Hamdi Bey
Mihrap
Hayata gözlerini yüzyıl önce kapamış olan Osman Hamdi Bey, 19. yüzyıl Türkiyesi'nin en yaratıcı ve en seçkin sanatçılarından biridir. Batıyı örnek alarak temelini atıp geliştirdiği kurumlar sayesinde Osmanlının kültüre ve sanata bakışını kökten değiştirmiştir.
Osman Hamdi Bey 30 Aralık 1842’de İstanbul’da doğdu. Babası Edhem Avrupa’da eğitim görmüş biriydi. Küçük yaşta yetim kalmıştı. Kaptan-ı Derya Hüsrev Paşa onu evlat edindikten sonra eğitim görmesi için Fransa’ya yolladı. İbrahim Edhem Paris ve Viyana’da maden mühendisliği eğitimi aldı. Ülkesine döndükten sonra orduda mühendis olarak çalıştı. Bir ara Sultan Abdülmecid’e Fransızca ders verdi. Daha sonra nazırlık, elçilik ve sadrazamlık görevlerinde bulundu.
Osman Hamdi’nin babası, hayatın bahtsızlığıyla daha çocukken karşılaşmıştı. Hüsrev Paşa’nın bu yetim ve korunmasız çocuğa uzanan eli ona parlak bir geleceğin kapılarını açtı.
Halil Edhem , Osman Hamdi’nin kendisi gibi Batı eğitimi almasını istiyordu.1860 yılında hukuk okuması için onu Paris’e yolladı. Diğer bir isteği de oğlunun yabancı dili iyi öğrenmesiydi.
Osman Hamdi önce Paris Üniversitesi’nde hukuk derslerini izledi. Ancak bir süre sonra kararını değiştirdi. Güzel sanatlara ilgi duyuyordu. Resim eğitimi almaya karar verdi. Jean Leon Gerôme ve Gustave Boulanger gibi o dönemin oryantalist ressamlarının derslerini izledi.
Paris’te bu iki ünlü ressamın derslerini izleyecek biri daha olacaktı: Şeker Ahmet Paşa.
Osman Hamdi’nin resme yönelik yoğun tutkusu kısa sürede sonuç verdi. 1867’de Paris’te düzenlenen uluslararası sergiye üç tablosuyla katıldı. Bu sergide Osmanlı Devleti’nin komiserliği görevini de üstlendi.
1860 yılında okumak için Paris’e tek başına gitmiş olan Osman Hamdi Bey 1869 yılında İstanbul’a dönerken artık yalnız değildi. Yanında Fransız eşi Marie ve kızı da vardı.
Paris’ten İstanbul’a döndükten sonra Osman Hamdi, 27 yaşında Bağdat Vilâyeti Umur-u Ecnebiye Müdürlüğü’ne tayin edildi. Artık Tanzimat’ın en önemli reformcularından Mithat Paşa ile birlikte çalışacaktı. Mithat Paşa Bağdat Valisi olmuştu.
Bağdat’ta bir yıl süren bu görevin ardından Osman Hamdi, Saray’a Teşrifat-ı Hariciye Müdür Muavini olarak atandı.
1873 yılında Osman Hamdi’yi Viyana Sergisi’nde Osmanlı Devleti’nin başkomiseri olarak görmekteyiz. Osman Hamdi’nin babası da bu sergi için kurulan komisyonun başkanıydı.
Komisyon sergi ile ilgili Elbise-i Osmanî ve Usûl-u Mimarî-i Osmanî başlıklı iki kitabın yayımlanması işiyle de meşgul olmaktaydı. Elbise-i Osmanî’de fotoğrafları bulunan giysilerin büyük bölümünün Viyana’da sergilenmesine karar verildi. Ama sergiden sonra giysiler geri alınamadı. Komisyon bu eserleri geri almak için çok çaba harcadıysa da, İstanbul’a eli boş döndü. Ancak Osman Hamdi Bey Viyana gezisinden eli boş dönmedi. Yanında ileride yeni eşi olacak bir hanımla döndü. Onun da adı Marie idi.
Osman Hamdi Viyana Sergisi’ndeki görevini yerine getirdikten sonra, 1875 yılında Hariciye Umur-u Ecnebiye Katipliği’ne atandı. Ancak 1876 yılında 1. Meşrutiyet’in ilânıyla bu görevden alınıp Matbuat-ı Ecnebiye Müdürlüğü’ne getirildi. 1877’de ise Altıncı Daire-i Belediye Müdürü oldu.
11 Eylül 1881 hem Osman Hamdi Bey hem de Türk müzeciliği açısından önemli bir tarihtir. Bu tarihte Osman Hamdi Müze-i Hümâyun Müdürlüğü’ne getirildi. Böylece, ilk defa bir Türk Müze-i Hümâyun’a müdür oldu. Daha önceki müdürlerin hepsi yabancıydı. Osman Hamdi, müze müdürlüğü görevinin yanı sıra 1 Ocak 1882’de Sanayi-i Nefise Mektebi Müdürlüğü’ne de atandı.
Aslında Osman Hamdi’den önce müzenin yönetiminde olanlar gerçek bir müzenin değil, bir müze deposunun müdürü gibiydiler.
Fethi Ahmet Paşa 1845’te Tophane-i Âmire Müşirliği’ne atanmıştı. Osmanlıda antik eşyaları toplayıp Aya İrini Kilisesi’ne koyan geniş kültür sahibi bir kişiydi. Aynı zamanda, ilk Osmanlı müzesinin çekirdeğini oluşturan kişiydi. Onun 1857’de ölümü üzerine yerine uzun süre kimse atanmadı. Aya İrini’deki eserlerin yalnızca korunması ve temizliğiyle ilgilenildi. Daha sonra, 1869’da İngiliz Goold Müze-i Hümayun Müdürlüğü’ne getirildi. 1871 yılında ise Teranzio, Müze Muhafızı oldu.
1872’de yeniden ihdas edilmiş olan Müze-i Hümâyun Müdürlüğü’ne bu kez bir Alman, Dr. Anton Dethier atandı. Onun müdürlüğü döneminde iki önemli iş gerçekleştirildi. Birincisi, Müze’nin Aya İrini’den Çinili Köşk’e taşınmasıdır. İkincisi ise, Âsâr-ı Atika Nizamnamesi’nin çıkarılmasıdır. Dr. Dethier’in 1881’de ölümü üzerine önce yine bir yabancı müdür aranmaya başlandı. Bu kez Berlin Müzesi Başkatibi Dr. Millhofer’e müdürlük önerildi. O zamana kadar yabancı müdürde ısrar edilmesinin tek nedeni, Klâsik Yunanca, Lâtince, Fransızca ve Osmanlı Türkçesi’ni bilen bir Türkün henüz yetişmemiş olmasıydı.
Maarif Nezareti, Dr. Millhofer’i müdür yapmaktan son anda vazgeçti. Anlaşılan, onun kendi koşullarını devlete kabul ettirmek istemesi hoş karşılanmamıştı. Bunun üzerine, yerli müdür arayışı başladı. Osman Hamdi Bey’in müdürlüğü bu arayışın bir sonucu olarak ortaya çıktı. Osman Hamdi Bey yabancı müdürlerde aranan niteliklere sahip olmamakla birlikte, o dönemde müzenin başına getirilebilecek iyi yetişmiş az sayıdaki aydından biriydi. Arkeoloji ve Eskiçağ dilleri üzerinde diplomaya dayalı bir eğitim almış değildi. Ancak Fransızcası sayesinde Batı kültür dünyasını yakından tanıyordu.
1874 Âsâr-ı Atika Nizamnâmesi’nin yetersizlikleri onu yeni bir nizamnâme aramaya yönetti. 1884 Âsâr-ı Atika Nizamnamesi yabancı kazılarda çıkarılan eserlerin yurt dışına kaçırılmasını önlemek için hazırlanmıştı.
1874 nizamnâmesinin tersine, yeni düzenleme kapsamlı bir tarihî eser tanımına yer veriyordu. Eserler beş sınıfta toplandı. Tüm tarihî eserlerin Osmanlı mirasının bir parçası olduğu vurgulandı.
Artık Müze-i Hümâyun’un açık onayı olmadan hiçbir tarihî eser ülke dışına çıkarılamayacaktı.
Osmanlı topraklarında kazı yapan yabancılar başlangıçta bu yeni hukukî düzenlemeden çok rahatsız oldular.
Yeni düzenlemeye göre, kazıda müzeden bir temsilci bulunacaktı. Çıkarılan eserler iki ayrı deftere kaydedilecekti. Bunlar her gün güncellenip imzalanacaktı. Yabancı hâfirler daha önce böyle bir durumla hiç karşılaşmamıştı.
Bir süre sonra bu duruma tepki göstermeye başladılar. 1885’te Filistin’de kazı yapan Claude Reignier Conder çalışmalarının engellendiğinden yakındı. Yabancı hâfirler arasında huzursuzluk günden güne artıyordu. Sonunda eserleri yurt dışına çıkarmanın yeni bir yolunu buldular: Padişaha başvurdular.
Kazı yerinden kaçıramadıkları eserleri Saray’dan talep ettiler. Eserleri almak için Osman Hamdi Bey’i ikna edemeyenler, Osmanlı padişahını ikna etmesi için kendi imparatorlarından yardım istediler ve amaçlarına eriştiler.
1885’te Alman hâfir Heinrich Schliemann, 1887 ve 1888 yılında da Alman mühendis- arkeolog Carl Humann istediği eserleri özel izinle Berlin Müzesi’ne taşıdı.
Tüm direnişlere karşın, 1896 ve 1906’da Efes’teki kazılarda çıkarılan tarihî eserlerin de yedi grup hâlinde Viyana Müzesi’ne gönderilmesi önlenemedi. Bu durumun hazin belgeleri Başbakanlık Devlet Arşivi’nde yer almaktadır.
Çöküş sürecine girmiş bir imparatorlukta devlet kurumları Saray’la çatışır hâle gelmişti. Padişah, Osmanlının tüm mülkünün kendisine ait olduğunu söylüyordu. Maarif Nezareti ve Müze-i Humâyun ise tarihî eserlerin devletin malı olduğunda ısrarlıydı.
Osmanlı İmparatorluğu’nu borçla ve askerî yenilgilerle yıkılma sürecine sokan Batılı güçler ise diplomatik inceliği de bir yana bıraktılar. Osmanlı topraklarından çıkarılmış tarihî eserler üzerinde hak iddia ettiler.
Böylesine olumsuz koşullarda bile Osman Hamdi Bey, İstanbul’daki müzeyi zenginleştirmek için canla başla çalıştı. Nemrud Dağı, Sayda, Lagina gibi tarihî yerlerde kazılar yaptı. Onun müze müdürlüğü döneminde Müze-i Hümâyun adına da bazı kazılar yaptırıldı.Kazı yapılan yerler arasında Tralles, Alabanda, Rakka, Boğazköy, Alacahöyük, Akalan, Langaza, Bozöyük, Rodos ve Taşoz Adaları, Yortan, Notion, Kadeş, Gorikos, Tedmür ve Mahmudiye de vardır.
Özellikle 1887’de Sayda’daki kazılarda bulunmuş olan lâhitler sayesinde Müze-i Hümâyun dünya çapında bir üne kavuştu.
Osman Hamdi Bey müzecilikteki başarısını yöneticilikte de gösterdi. Yeni bulunan tarihî eserler için Çinili Köşk’ün mekânlarının yetersiz olduğunu anlayınca, yeni bir müze binası inşa etmek için girişimlerde bulundu.
1892’de klâsik üsluptaki Lâhitler Müzesi’ni inşa ettirdi. Bu yeni müze de kısa zamanda eserlerle dolunca, 1899-1903 yıllarında müzenin kuzeyine ek bir yapı inşa edildi. 1904-1908 yıllarında ise bu kez müzenin güneyine yeni bir bina eklendi.
Osman Hamdi Bey yeni yapılar için ödenek bulmada son derece yetenekliydi. Osmanlı Devleti’nin borç içinde yüzdüğü bir dönemde paraya en çok ihtiyaç duyanlardan sık sık ödenek sağlamayı başardı. Yetkililere derdini anlatamadığını anladığı zaman, başvurduğu yol her türlü takdire değerdi.
Bunun en güzel örneği, Sadrazam Halil Rıfat Paşa’nın 30 Eylül 1901’de Mabeyn-i Hümâyun’a yazdığı yazıdır. Sadrazam bu yazıda Osman Hamdi Bey’in müze inşaat masraflarında kullanılmak üzere bir yıllık maaşını devlete bağışladığından söz ediyordu.
Böylesine yüce bir davranış örneği karşısında duygulanmayacak ve kayıtsız kalacak hiçbir makam olamazdı. Padişah , 5 Aralık 1901 tarihli vesikayla Osman Hamdi Bey’in bu soylu davranışını takdir etti ve maaşının iadesinin yanı sıra ‘ inşaat-ı mezkûre muhassesatının ceste ceste ita'sını, yani, sözü edilen inşaatın ödeneğinin parça parça verilmesini buyurdu.
Osman Hamdi Bey’in bu davranışı yalnız Türk müzecilerine değil, dünya müzecilerine de bıraktığı en yüce mirastır.
Osman Hamdi Bey bir yandan müzenin maddî sorunlarını çözmeye çalışırken, bir yandan da yabancıların Osmanlının tarihî mirasını yağmalamasını kesin olarak önleyecek yeni bir nizamnamenin hazırlanmasıyla ilgileniyordu. Çabaları sonuç verdi ve imparatorluğun üçüncü tarihî eserler nizamnâmesi 23 Nisan 1906’da yürürlüğe girdi.
Yeni nizamnâmeye göre Maarif Nezareti’nin yerel yöneticileri artık yerel müzelerden de sorumlu olacaklardı. Yerel yöneticiler kendi bölgelerindeki arkeolojik etkinlikleri denetleyip yeni kurulan merkezî komisyonu bilgilendireceklerdi. Yeni nizamnâmede tarihî eserlerin mülkiyetinin Osmanlı Devleti’ne ait olduğu da kesin bir dille vurgulanıyordu.
Daha çağdaş ve daha bilimsel bir anlayışın ürünü olan bu son nizamnâme, güzel sanatların dışında kalan eserleri de tarihî eser kapsamına alıyordu.
O zamana kadar Osmanlı Devleti, yabancıların İslâm eserlerini ülke dışına götürmesine karşı bir önlem almamıştı. Böylece, bu tür eserler de yeni düzenlemeyle koruma altına alındı.
Yeni nizamnâmeyle yabancıların artık hiçbir eseri açıkça ülke dışına götüremeyeceklerine inanılıyordu. Ama öyle olmadı. Yeni nizamnâmenin daha mürekkebi kurumadan Almanlar, padişahtan özel bir ayrıcalık elde ederek çok sayıda eseri ülkelerine götürmeyi başardı. Alman arkeologların ülkelerine götürdükleri eserler arasında Milet Pazar yerinin anıtsal kapısı da vardı.
Osman Hamdi Bey ülkesinin tarihî eserlerinin yabancılar tarafından götürülmesi karşısında hiç kuşkusuz üzüntü duyuyordu. O günlerde onun yapacağı tek bir şey vardı: Ülkesine ait tarihî eserleri elinden geldiğince korumak.
Onun bin bir emekle çıkarılıp getirilen tarihî eserleri nasıl gözü gibi koruduğunu anlamak için şu tarihsel gerçeği bilmek zorundayız.
Alman Kayzeri İstanbul’a gelip müzeyi ziyaret etmek ve eserleri görmek istediğinde, Osman Hamdi Bey, İskender Lâhdi’nin üzerini örttürüyor.
Bir sanat ve kültür adamının kendi ülkesinin eserlerini korumak için yasaların yeterli olmadığını anlaması ve örtülerden medet umması ne hazindir!
Tarihin yaprakları arasında bu tür durumlarla karşılaştığımızda, müzeci olmasının yanı sıra aynı zamanda ressam da olan Osman Hamdi Bey’in ‘Kaplumbağa Terbiyecisi’ adlı tablosuyla bize neler anlatmak istediğini daha iyi anlıyoruz.
Bu eser, ideallerini gerçekleştirmek için gece gündüz çalışmış, ama hayallerini tam olarak gerçekleştirememiş bir kültür ve sanat adamının karamsarlığını yansıtmaktadır. Yıkılmaya yüz tutmuş bir imparatorlukta insanları eğitmek için çırpınan Osmanlı aydınının çaresizliğini dile getirmektedir.
Gerçekte ise Osman Hamdi Bey, kendi çağdaşlarının ve gelecek kuşakların belleğinde derin izler bırakmış bir aydındır. Dahası o bir kahramandır. İmkânsızlıklar içinde imkânlar yaratan bir kahraman! İnsan figürünün günah sayıldığı bir toplumda figürü resme sokan bir kahraman! Heykele günahtır diye el sürmeyen bir toplumda heykeli müzeye koyan kahraman! Davranışları erdeme, güzelliği sanata çeviren kahraman!
Yenilikçi bütün kahramanlar gibi o da kendi çağında yalnızdı. Yalnızlık, toplumlarını aydınlatmak isteyen, önyargıları yıkmak, çağının yeniliklerine ayak uydurmak isteyen bütün kahramanların kaderidir. Kendisinden sonraki kuşakların kaderi yalnızlık olmasın diye sanatseverler için müze, sanatçılar için okul kurdu.
Osman Hamdi Bey yaşamının son yıllarında dürüst kişiliği, özverili çalışkanlığı, duyarlı sanatçılığı, arkeoloji bilimine ve müzeciliğe olan katkılarından dolayı tüm dünyaca onurlandırılmanın mutluluğunu tattı. Dünyanın en saygın kültür ve bilim kuruluşları onu onurlandırmak için yarıştılar. O bütün bunları tevazuyla karşıladı.
Bir sanatçı olarak en büyük emellerinden biri de kadınların eşit koşullarda toplum yaşamına katıldığını görmekti. Ona göre kadının yüceltilmediği, eğitilmediği, kadının ezildiği bir toplumda erkek de mutsuz olmaya mahkûmdu. Onun ‘Mihrap’ tablosu, bir toplumun bin yıl gecikmiş özlemlerinin, bin yıl gecikmiş hayallerinin resmidir.
Dağılmış kitaplar arasına, mihrap önüne, rahle üstüne yerleştirilmiş bir kadın figüründe ne derin anlamlar gizlidir: Okunacak en büyük kitap insandır! Okunacak en büyük insan kadındır!
Osman Hamdi Bey sık sık okuyan kadınları resmetmişti. Geleneksel şiirinde kadının kaşlarının arasını mihrap sayan bir toplumun bireyi olarak kadını mihrap önünde okunması gereken varlık olarak da resmetti.
Osman Hamdi Bey, hayatının bütün sıkıntılarını resim yaparak unuttu. Hayatının bütün sevinçlerine resim yaparak kavuştu.
Mutluluğun resmini yaptığı için 24 Şubat 1910’da mutlu öldü. Şimdi Eskihisar’daki malikânesinin içinde, köşkünün arkasıdaki bir tepede çam ve servi ağaçları arasında yatmaktadır. Mezarını belirgin kılan yalnızca isimsiz iki Selçuk mezartaşıdır.
Başvurulan Kaynaklar
Cezar, Mustafa, Sanatta Batı’ya Açılış ve Osman Hamdi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 1971.
Mansel, Arif Müfit, ‘Osman Hamdi Bey’, Belleten Cilt:24, Sayı:94, 1960, s.291-301.
Özkan, Süleyman, Osmanlı Devleti’nde Arkeolojik Kazı Çalışmaları, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir, 2009.
Pasinli, Alpay, İstanbul Arkeoloji Müzesi, Akbank Kültür ve Sanat Dizisi: 71, İstanbul, 2003.
Shaw, Wendy M.K., Osmanlı Müzeciliği, İletişim Yayınları, İstanbul, 2004.
- Toplam blog
- : 18
- : 650
- Kayıt tarihi
- : 06.11.10
1961 yılında Ankara'da doğdum. Klâsik filoloji okudum...