- Kategori
- Felsefe
Pür-empati
Murat AHMETİ - Kosova Cumhuriyeti
Empati kavramı, Britannica'da, kişinin kendisinin başkalarının yerine koymayı düşünebilme ve onların duygularını, isteklerini, fikirlerini ve davranışlarını anlama yeteneği olarak tanımlanmış.
Empati kavramına dikkatimizi yönelttiğimizde iki tane zorluk karşımıza çıkıyor. Bunlardan birincisi, kişinin kendini başkasının yerine koymayı düşünebilmesinin ne kadar mümkün olduğu sorusudur. İkincisi ise bu anlamda bir kişinin empati yaptığına ilişkin bir karara varmasının yol açacağı tehlikedir.
Birinci konuda şu söylenebilir. Biz aslında hayatı hiçbir zaman saf olarak görmeyiz. Mutlaka bir yaklaşım, bakış açısı, perspektif, paradigma, angajman ya da daha halk diliyle at gözlüğü sahibi oluruz.
Bunu söylerken hem iyi bir şey söylüyorum hem kötü. Kötü çünkü her şeyi anlayabildiğimiz, duyabildiğimiz, görebildiğimiz vs. kadar anlarız. Her şeyi kendimize indirgeriz. İyi bir şey söylüyorum çünkü biz bir bakış açısı, kavrama vd. sahip olmasaydık, hayata karşı tam bir kör, sağır, dilsiz vs. olurduk. Demek ki aslında, tek bir söz üzerinden gidersek, 'bir kavram sahibi' olursak baktığımız şeyi algı alanımıza sokarız, onu anlayabiliriz. Ancak bu kavrama koşulsuz şartsız bağlanırsak, yani o kavramın oluşma koşullarını sağlayan kriterleri, yeni süreçlerde göz ardı edersek, gördüğümüz şey görülür şey olmaktan yani algılanır, anlaşılır olmaktan çıkar, sadece bizim gördüğümüz şey haline gelir, aslında bir tür körleşme yaşarız.
Şimdi, empati konusunda, birinci açıdan, biz bir bakış açısı, kavram, perspektif vs. sahibi iken nasıl olur da, bunlardan arınarak,kendimizi başkasının yerine koymayı başarabiliriz? Bu gerçek manada mümkün görünmüyor. Bu işin kötü tarafı. Peki, biz gerçekten empati yapamayacaksak, empati kavramı neden üretilmiş, bu hiç mi bir iyi şeye denk gelmiyor? Evet yukarıdaki perspektif meselesinde olduğu gibi. İlk nokta olarak belli yerindeliğe sahip, ancak ölçüsü kaçırıldığında kötü bir tarafa sahip. İyi tarafı, biz empati yaparak, kendimizi başkalarının yerine koymaya çalışarak, bu konuda imgelem oluşturarak, başkalarının koşullarına karşı, saf bir duyarlılık mümkün olmasa da, belli ölçüde bir duyarlılık geliştirebiliriz. Çünkü bunun da hayatta bir yeri var, kendi perspektifine ölçüyü kaçıracak şekilde batmış birinin perspektifini işlevsel hale, yani makul hale dönüştürmesi, aslında belki de empati denen şeye denk geliyor. Empati bundan biraz daha fazla bir şeydir dersek de, başkalarının koşullarının bilgisine sahip olmak, o koşullara ve sonuçlarına ilişkin kayıtsızlığımızı belli ölçülerde ortadan kaldırır ve yöneldiğimiz şeye daha gerçekçi yaklaşmamızı sağlar. Bu yöndeki bir çaba, aslında insanın olağan hali olması gerekirdi, fakat bir şekilde uzmanlar bunu sanki, insanoğlunun olağan halinden daha farklı bir tavır ya da tutummuş gibi öne çıkarmışlar. Bunun nedeni de tabii, böyle bir tavır ve tutumun gerekliliğidir; varsa adı olur.
Empati kavramına dikkatimizi yönelttiğimizde ortaya çıkan ikinci zorluk ise şu; yargı kavramı ve bu kavramın taşıdığı hem iyilik hem de kötülük. Tıpkı yukarıdaki kavramlar için olduğu gibi. Yargı ya da karar diyelim, gündelik hayatımızda bu kavramın örneğin perspektif, yaklaşım vd. kavramlardan farklılığı vardır. Ancak biraz daha derinden baktığımızda aslında bu kavramlar aynı kavramlardır denebilir. Yargıya varmak, karar oluşturmak aslında, bir perspektif belirlemek, bir yaklaşım belirlemek anıdır. Bir karar verirken yüzeydeyizdir, salınırız. Yukarıda dendiği gibi perspektifsiz olmaz, mutlaka bir kavrama sahip olmamız gerekir. Karar verme süreci bir kavram oluşturma sürecidir. Nihayetinde, bir şekilde düşünme sürecimiz bir karara varır ve o anda bir yaklaşım sahibi oluruz. Bana göre bu kavramlar aslında eşit kavramlardır. Ancak gündelik hayatın yüzeyselliğinde ve ihtiyaçlarında bunlar ayrı ayrı işler görürler.
Şimdi karar vermenin de iyi ve kötü tarafı olduğunu söylemiştim. Buna baktığımızda tıpkı bir kavram sahibi olmak gibi, bir karar sahibi olmak zorunludur. Eğer karar vermeden yaşıyor olsaydık, muhtemelen, yerimizden hiçbir şekilde kımıldayamazdık. Bir şekilde, sabah yatağımızdan kalkmaya karar veririz ve tekrar yatağa girme kararı verene kadar, gün içinde yüzlerce karar veririz. Bu kararlar, pratik olduğu kadar, işte yataktan kalkıp çay yerine kahve içme kararı olabileceği gibi teorik kararlar da olabilir, işte ne biliyim, bir tanrı var mıdır yok mudur sorusuna kendisi için bir cevap vermek gibi.
Hayat kararsız geçmez, ancak karar aslında, bir betimleme yaparsak, keskin kılıçtır. Karar, kavram oluşturma, belirleme, sınırlama, izin verme ve reddetme vs. gibi bir güç içerir. Yine kararsız yapamıyoruz ama kararın ölçüsünü kaçırdığımızda elimizde keskin bir kılıç ile dolaşmaya başlıyoruz.
Keskin kılıç olmasının nedeni, onun belirleme gücüdür, belirlenmeyenin, sınırın dışında kalanın, reddedilenin -belirlenmek kabul görmek, belirlenenin dışında kalmak reddedilen oluyor- yok edilişidir.
Aslında hayatta mümkün olduğunca, karardan kaçınmak gerekir. Ancak karardan kaçınmanın da ölçüsünün kaçırılması mümkündür. Bu ise karar vermekte ölçüyü kaçırmanın önünü açan bir şey olur. Bu ise kılıcın daha etkin bir yaşamı demektir. Ve bir yandan da kılıca kurban gitmektir.
Empati kavramı, ölçüyü kaçırma noktalarından birisi olmaya adaydır. Bu, bir kişinin ben empati yaptım diyerek, bir karara ulaşması ve bunu eyleme geçirmesinin yaratacağı bir sonuçtur. Yapılan empati, yukarıda belirtilen olağan ve makul olmak zorunda değildir. Kişi empati yaptığını sanır ama oysa iyi niyetliyse bile, empati yapmak istediği şeyin koşullarının doğru bilgisine sahip olmadığı için yanlış sonuçlar, yanlış kararlar oluşturmuş olabilir. Ya da bir safdil olabilir, kendince aslında niyeti başkalarının iyiliği olmayan ya da insani özelliklerinin dengeli bir seyrinden ziyade, gizlenmiş bir kötü niyetle, sözde iyi şeyler yapmaya çalışan ve başkalarını da bu şekilde kandırıp kendi ölçüyü kaçırmış varlığının devamlılığını sağlayıp hırslarını tatmin edeceğini düşünen bir kişiye de güzel bir silah olur. Böyle bir kişi, kuzu kılığındaki empati kavramının kurdu olabilir. Böyle bir kişinin empatisi de bir kılıçtır.
Aslında hayatta pek çok güzel kavram kılıçtır. Anlamsız yersiz güzel kavramlara sahip bir insandansa, hiç de güzel kavramı olmayan bir insan bence daha yeğdir. Çünkü yersiz güzel kavramlar, içinde kurt saklanan kuzulardır.
Pek çok kötülük, salt kötülük niyetiyle yapılmaz. Salt kötülük niyetiyle kötülük yapan, zaten hastadır. Ruh hastası yani. Gerçi insanın ruhu dejenereye müsaittir. Kötülüğe alışırsa, bundan masum insanların çırpınışlarından bir sadist zevk alabilir. Ve bu kişi hasta da olmayabilir.
Kötülük yapma, başkalarını öldürme, çoğunlukla yapanın tanımladığı bir iyiye, bir doğruya bağlanmıştır. Hayattan ya da hayatımızdan deneyimlediğimiz binlerce örnek oluşturabiliriz bence.
Peki empati kavramına ilişkin üçüncü bir zorluk daha eklenebilir mi?
Kendini başkalarının yerine koymayı düşünebilme bir huy mudur, yoksa öğrenilebilecek bir yöntem midir?
Makul ölçüler içinde olan ve ifade ettiğimiz sınırlar içinde bir empati kavramını tanıdık. (Bir kılıç yarattık). Ama bunu yapmak bir yetenek. Bu yeteneğe nasıl sahip olacağız?
Bana kalırsa, bunun bir huyla eşlik etmesi gerekir. Bu huy, mümkün olduğunca karardan kaçınan, yerli yersiz güzel sözlerden bahsetmeyen, pespektifinin içinde boğulmayan bir huy olmalıdır. Böyle bir huy ile empati kavramı ölçüyü kaçırmayan ve empati yapılanın koşullarının doğru bilgisine ulaşmayı dert edinen bir tutum olur.
Ama aslında yukarıda belirttiğimiz, 'birinin perspektifini işlevsel hale, yani makul hale dönüştürmesi empati denen şeye denk geliyor' sözü tam da bu huya işaret etmiyor mu? Eğer bu huy bu makulluk ise zaten makul insanın ekstra bir empat içine girmesi gerekmiyor. Makul değilse, zaten empati kavramı keskin kılıç haline geliyor. O halde, bir kişinin empati yapması ne kadar mümkün?
Belki de sonuç şu; makul insanların empati yapmasına gerek yok, onlar zaten bu huya sahipler. Bu huya sahip olmayanlar ise hiç uğraşmasınlar bunu yapamazlar. Zaten uğraşmazlar çünkü böyle bir iyi niyetleri yok. Eğitim öğretim önemli tabi ama aslolan bence huydur. (Keskin bir kılıcım oldu)
Pür-empati kavramı ise empati kavramına bir versiyon tanımı. Burada, empatiye ait olan kendimizi başkalarının yerine koymayı düşünebilme yerine, pür-empati ile kendimizi başkalarının gözünden görmeyi düşünebilme yeteneği olarak tanımlıyorum. Bu kavram bendenize ait ve uydurmadır. Terminolojide böyle bir empati versiyonu var mı yok bilmiyorum, ancak yoksa bu kavram da benim adıma yazılabilir. Buna Türkçe bir ad bulacak olsaydım, empati kelimesinden türetmek yerine, empatiyi Türkçeye çevirmek ve oradan bir türetme yapmayı tercih ederdim. Örneğin empatiye diğerduygusu der, pür-empatiye de senduygusu derdim.
Sen duygusunda, başkalarının bizi nasıl gördüğünü, bizi hayatı açısından nasıl anlamlandırdığını, hayatının neresine koyduğunu anlamaya çalışmak yatıyor. Bunu hayatımızın her alanında yapabiliriz. Bu şekilde, biz kendimizi, onun bizi gördüğünü sandığımız ya da görmesini istediğimiz şekilde olup olmadığını anlarız. O kişinin gözünde anlamımızı, değerimizi, ayrımımızı görmek ile hayatın bizi nereye koyduğunu çok daha iyi anlarız. Bu bazen bizi hayal kırıklığına uğratabilir, bazen ise kıymetimizi gösterir.
- Toplam blog
- : 467
- : 1012
- Kayıt tarihi
- : 21.10.07
Ankara'da yaşıyorum. Çeşitli güncel konularda, zaman zaman "Neden olaya böyle bakılmıyor?" diye düş..