- Kategori
- Dil Eğitimi
Sözce
Belirtme Öbeği / Yargısız Anlatım / Sözce
Sözcükler, kavramlar arası ilişkiler kurarak sözcük
öbeklerini oluşturur. Burada ad soylu sözcükler bir yüklem
olmaksızın doğrudan doğruya kendi aralarında ilişki kurar.
Sözcüklerin bu tür ilişkilerinden belirtme öbeği adı verilen
yargısız anlatımlar (sözce) doğar.
Belirtme öbekleri yargı bildirmez. Bu öbekler kavramları
açıp genişleterek belli eder. Bu belli ediş kimi kez açıklama ya
da belirtme (masanın örtüsü), kimi kez niteleme (yeşil örtü), kimi
kez de güçlendirme ya da pekiştirme (pek hızlı) biçiminde olur.
Kimi sözcük öbekleri yapısal yönden belirtme öbeği
niteliği taşımaz. Örneğin, bağlaç öbeğinde öğelerden birinin,
ötekinin anlamını etkilemesi söz konusu değildir: Hak ve kuvvet,
kılıçla kalkan gibidir. Bu örnekte “hak ve kuvvet” özne,
“kılıçla kalkan” da yüklem görevindeki ilgeç öbeğinde “ad”
öğesi işlevindedir.
İşte bu örneklerde görüldüğü gibi, öbeği oluşturan öğelerin
işlevce birleşmesi dizgi, yalın sözcüklerin anlam bütünü
oluşturması, takısız tamlama, önad tamlaması: demir kapı, iyi
adam; örgü, ekler aracılığıyla kurulan sözceler: evin kapısının
anahtarı, deniz kıyısı; ilgi, bağlaç, ilgeç adlı bağımsız birimlerin
anlam bütünü oluşturması, bağlaçlı: Mavi ve Kara; ilgeçli: kuş
kadar çocuk… Sözceler dizgi, örgü, ilgi yöntemleriyle
gerçekleşmiştir. Bu biçimsellik sözcük öbeklerinin -sözce-
belirtme öbekleri arasında ele alınmasını gerektirmektedir.
Türkçede belirtme öbekleri genellikle öğe sırasını belirleyen
ana ilkeye göre oluşur. Belirtme öbeğinde yardımcı öğe (belirten,
niteleyen) önce, temel öğe (belirtilen, nitelenen) sonra gelir.
Ancak birkaç öbeğin oluşumu bu temel yapının dışına çıkar.
İlgeç öbeği (bebek için), san (unvan) öbeği (İsmet Paşa) bu tür
belirtme öbekleridir. Örneklerde, “için” ilgeç, “paşa” unvan
yardımcı öğe genel kurala aykırı olarak sonda yer almışlardır.
Bunlar devrik öbek olarak adlandırılır. Devrik anlatım
sözdizimsel kurala aykırı olarak oluşur. Örneğin, örtüsü masanın,
kedi kara vb.
Bakışsız bir kedi kara
Ece Ayhan
Kimi belirtme öbeklerinin öğeleri ekle, kimilerininki eksiz
birleşir. Örneğin, iyelik öbeklerini oluşturan öğeler, genel olarak
ekle birleşir. Örneğin, Türk dili, Orhan’ın çantası, benim silgim
vb.
Belirtme öbeklerinde görülen ekli, eksiz birleşmeye bir
başka örnek olarak ilgeç öbekleri gösterilebilir. Örneğin, kim ile kimin ile, bu kadar / bugüne kadar, çocuk gibi / senin gibi vb.
Her belirtme öbeği bir bütündür; tek sözcük gibi işlem görür, yani birbirinden koparılamaz.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..